ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ

Το ερώτημα «τι είναι η εικόνα» μας απευθύνεται με επιτακτικό τρόπο σε μια ιστορική στιγμή όπου παραδοσιακές φιλοσοφικές «απορίες» δεν τίθενται πλέον μόνο ως γλωσσικά προβλήματα και γνωσιοθεωρητικά ερωτήματα, αλλά ως οπτικά αινίγματα. Ο φιλόσοφος Hans Jonas αναφέρθηκε ήδη το 1961 στην έλευση αυτού του νέου homo pictor, ενώ το ίδιο έτος ο Henri Lefebvre ανοίγει το δρόμο για νέες εννοιολογήσεις της «εικόνας ως πράξη». Ιδιαίτερα διαμέσου της ενασχόλησης της φαινομενολογίας με τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη, έφτασε η εποχή της ονομαζόμενης «οπτικής στροφής» στον φιλοσοφικό στοχασμό («pictorial», «imagic», «iconic» ή «visualistic turn») και στην καθιέρωση νέων πειθαρχιών (visual studies, Bildwissenschaft), επέκεινα της ιστορίας της τέχνης.

Αφήνοντας κατά μέρους τις συζητήσεις περί της αναπαραστατικής ικανότητας και εγκυρότητας της εικόνας, το μάθημα πρεσβεύει ότι οι εικόνες δεν αντανακλούν ή αναπαριστούν απλώς την κοινωνική εμπειρία, αλλά έχουν τελεστική δύναμη, αποτελώντας μηχανισμούς υποκειμενοποίησης. «Το σύγχρονο άτομο υφίσταται μόνο εφόσον μπορεί να γίνει εικόνα», ενέχοντας σε κοινωνικά προκαθορισμένες και ιστορικά διαμορφωμένες «διατάξεις εξεικόνισης» ή οπτικές διατάξεις (visual dispositif) – ένας όρος που εισάγεται στην θεωρία από τον Foucault, Deleuze και Agamben. Η «οπτική διάταξη» αποτελεί τη βασική διερευνητική κατηγορία η οποία διαμορφώνεται από ρηματικές θεωρίες (discursive), εικονιστικές θεωρίες (iconic) και λειτουργιακές θεωρίες (operative). Ποια είναι η δια-ιστορική αναφορά στις έννοια του υποκειμένου έτσι όπως αυτό ορίζεται από την κριτική διαπραγμάτευση και συνεχή διερώτηση για το τι είναι μια «εικόνα». Ποια είναι η σχέση των διαδικασιών εξεικόνισης με την κοινωνία καθώς και με τα οπτικά καθεστώτα (visual regimes) που αναπαράγονται μέσω αυτής; Και κατά πόσο αποτελεί η εικόνα ένα χώρο αναστοχασμού του σύγχρονου πολιτισμού εν γένει;

Ταυτόχρονα το μάθημα διερευνά τις φιλοσοφικές τοποθετήσεις που επέτρεψαν αυτού του είδους αμφισβήτησης της υπεροχής του οφθαλμοκεντρικού στοχασμού ως κυρίαρχου γνωσιοθεωρητικού παραδείγματος, είτε μέσω της κατάρριψης του «υπερβατικού» χαρακτήρα της προοπτικής αναπαράστασης, την επαναφορά της σωματικότητας του νοητικού υποκειμένου, την πρόταξη της αντιλαμβανόμενης συνείδησης έναντι του πράγματος ή την επανεκτίμηση του χρόνου υπέρ του χώρου (Martin Jay).

Το εγχείρημα αυτό εντάσσεται σε ένα ευρύτερο επιστημολογικό πλαίσιο που εδράζεται της έννοιας της «μετα-εικόνας» (W.J.T. Mitchell) και διερευνά αναλόγως τον τρόπο με τον οποίο αναπαραστάσεις (εικόνες) αποδίδονται ως εικόνες δευτέρου βαθμού, σε μέτα-εικόνες (π.χ. φιλοσοφικές μεταφορές, τεχνολογικές διεπιφάνειες ή χωρικές καταστάσεις).

Το μάθημα περιλαμβάνει τις ακόλουθες θεματικές ενότητες: η προοπτική ως συμβολική μορφή (Ernst Cassirer, Erwin Panofsky), εικονιστική αναπαράσταση ως ειδική περίπτωση της «καταδήλωσης» (Nelson Goodman), η ρητορική των εικόνων (η «εικονολογία» του W.J.T. Mitchell), οπτικές μεταφορές ως γνωσιακά όργανα (η «μεταφορολογία» του Hans Blumenberg: το σπηλαίο στον Πλάτωνα - η πανοπτική φυλακή στον Michel Foucault), η «διαλεκτική» εικόνα (Walter Benjamin), η εικόνα ως φαινόμενο (Jean-Paul Sartre) η εικόνα ως σωματικότητα (Maurice Merleau-Ponty), η εικόνα ως μηχανισμός υποκειμενοποίησης (Jacques Lacan), η κινηματογραφική διάταξη ως εικόνα (Christian Metz), τεχνικά κοσμοείδωλα και οθόνες (Vilem Flusser, Paul Virilio), ο κόσμος ως προσομοίωση [simulacrum] (Jean Baudrillard), η «συμπτωματική» εικόνα (Didi-Huberman), η εικόνα ως τέλεση (Sachs-Hombach).

Το μάθημα διερευνά αυτές τις κοσμοθεωρήσεις ερμηνεύοντας παραδείγματα από σύγχρονες οπτικές διατάξεις όπως τη ζωγραφική ή τεχνολογικά παραγόμενη, φωτογραφική, κινηματογραφική και ψηφιακή εικόνα, οι άλλες πλείστες «χωρικές» εικόνες, όπως αυτές στην καλλιτεχνική εγκατάσταση, στην αρχιτεκτονική, στο θέατρο, το χορό, την εικαστική δράση καθώς και «πικτογραφίες εικόνες» μιας μουσικής παρτιτούρας ή ενός ποιητικού κειμένου.

Η οργάνωση του μαθήματος βασίζεται σε θεματικούς κύκλους διαλέξεων και σεμιναρίων (παρουσιάσεις σε ομάδες επιλογής αποσπασμάτων από το συνολικό έργο σημαντικών εκπροσώπων της θεωρίας). Η επιλογή των κειμένων έγινε με κριτήριο το πως κάθε απόσπασμα αποτελεί ιδιάζουσα περιπτωσιολογική ανάλυση που να επεξηγεί με σαφήνεια την εκάστοτε μεθοδολογική προσέγγιση. Ο κύκλος μαθημάτων προσφέρει ταυτόχρονα ειδικευμένες πληροφορίες και επιστημονικές τοποθετήσεις δημιουργώντας για τους συμμετέχοντες το γνωστικό πλαίσιο προετοιμασίας για την ενεργό εμπλοκή τους σε πρακτικό επίπεδο με το ευρύτερο πεδίο της σύγχρονης τέχνης καθώς και για την ώσμωση της εικαστικής τέχνης με την αρχιτεκτονική πρακτική μέσω της «οπτικής στροφής» στον σύγχρονο θεωρητικό στοχασμό.

Ζητούμενα του μαθήματος είναι να δείξει ο φοιτητής ότι ο έχει κατανοήσει βασικές έννοιες και που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του μαθήματος, ότι μπορεί να εντοπίσει και ερμηνεύσει αναλόγως ορθά παραδείγματα καθώς και ότι έχει αναπτύξει την ικανότητα κριτικής ανάλυσης και ερμηνείας κειμένων μέσω προφορικής παρουσίασης και εκπόνησης γραπτής εργασίας.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αριστοτέλης, Άπαντα τ. 40: Περί Ψυχής, μτφρ. Αναστασία-Μαρία Καραστάθη, Αθήνα: Κάκτος 1997

Γκούτμαν, Νέλσον, Γλώσσες της τέχνης, Αθήνα: Εκκρεμές, 2005

Δουζίνας, Κώστας, «Πρόσωπον και Αντιπρόσωπον. Προλεγόμενα για μια νομική εικονολογία», στο: Νόμος και Αισθητική. Λογοτεχνία, Τέχνη, Δίκαιο, Αθήνα: Παπαζήσης, 2005.

Ζωγραφίδης, Γιώργος. Βυζαντινή φιλοσοφία της εικόνας: Μια ανάγνωση του Ιωάννη Δαμασκηνού, Αθήνα : Ελληνικά Γράμματα, 1997

Κουζέλης, Γεράσιμος, Μπασάκος, Παντελής (επ.), Φως - εικόνα - πραγματικότητα. (Τοπικά · 11), Αθήνα : Νήσος, 2006

Πλάτων, Πολιτεία, μτφρ. Ν.Μ.Σκουτερόπουλος, Αθήνα: Πόλις 2002

Σκαρπέλος, Γιάννης, Εικόνα και Κοινωνία, Από την κοινωνική φωτογραφία στην οπτική κοινωνιολογία, Αθήνα: Τόπος, 2011

Στάθη, Ειρήνη, Σημεία και σύμβολα στη φιλμική γλώσσα. Η μορφή και το νόημα της κινούμενης εικόνας, Αθήνα: Αιγόκερως, 2011.

Σταυρίδης, Σταύρος, Από την πόλη οθόνη στην πόλη σκηνή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002

Agamben Giorgio. «What is an Apparatus?» στο: What is an Apparatus? And Other Essays. Στάνφορντ: Stanford University Press, 2009

Alloa, Emanuel (επ.), Penser l'image, Ντιζόν : Presses du réel, coll. "Perceptions", 2010

Arnheim, Rudolf, Οπτική σκέψη, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2007

Aumont, Jacques, The Image, Λονδίνο: British Film Institute, 1997.

Aumont, Jacques, L’œil interminable, Παρίσι: Séguier, 1989.

Bakewell, Liza, «Image acts», στο: American Anthropologists, τ. 100, 1998, αρ. 1, σ. 22-32.

Bal, Mieke, «Visual Essentialism and the Object of Visual Culture», στο: Journal of Visual Culture 2, no. 1 (2003)

Bal, Mieke, «Reply to the responses» στο: Journal of Visual Culture 2, no. 2 (2003)

Baudrillard, Jean, Simulation, Κέμπριτζ Μασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 1983

Baudry, Jean-Louis, «The Apparatus: Metapsychological Approaches to the Impression of Reality in Cinema», στο: G. Mast, M. Cohen, L. Braudy (επ.), Film Theory and Criticism, Νέα Υόρκη και Οξφόρδη, 1992, σ. 690–707.

Beller, Jonathan, The Cinematic Mode of Production: Attention Economy and the Society of the Spectacle, Χάνοβερ: Dartmouth College Press, 2006.

Belting, Hans, An Anthropology of Images. Picture, Medium, Body, Πρίνστον και Οξφόρδη: Princeton University Press, 2011

Belting, Hans, Likeness and Presence: A History of the Image before the Era of Art, Σικάγο: University of Chicago Press, 1994.

Besançon, Alain, The Forbidden Image. An Intellectual History of Iconoclasm, Σικάγο: University of Chicago Press, 2000

Blumenberg, Hans, Paradigms for a Metaphorology, Ίθακα: Cornell University Press, 2010

Boehm, Gottfried (επ.), Was ist ein Bild? Μόναχο: Fink, 1994.

Bredekamp, Horst, Theorie des Bildakts, Βερολίνο: Suhrkamp, 2010

Bryson, Norman, Vision and Painting. The Logic of the Gaze, Νιού Χέβεν, Λονδίνο: Yale University Press, 1983

Buck-Morss, Susan, Η διαλεκτική του βλέπειν: Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν και το σχέδιο εργασίας περλι Στοών, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2009

Cassirer, Ernst, Δοκίμιο για τον άνθρωπο: Εισαγωγή στη φιλοσοφία του ανθρώπινου πολιτισμού, Αθήνα: Κάλβος 1985

Crary, Jonathan, Techniques of the Observer: On Vision and Modernity in the 19th Century, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 1992

Danto, Arthur C., Η μεταμόρφωση του κοινότοπου. Μια φιλοσοφική θεώρηση της τέχνης, Αθήνα: Μεταίχμιο 2004.

Debord, Guy. Κοινωνία του θεάματος, Αθήνα: Διεθνής Βιβλιοθήκη, 2000

Deleuze, Gilles. Κινηματογράφος IΙ: Η χρονοεικόνα, Αθήνα: Νήσος, 2010, (κεφ. 2-4, σ. 35-112)

Deleuze, Gilles. Κινηματογράφος Ι: Η εικόνα-κίνηση, Αθήνα: Νήσος, 2009 (κεφ. 4. σ. 79-95)

Derrida, Jacques, Memoirs of the Blind: The Self-Portrait and Other Ruins, Σικάγο: University of Chicago Press, 1993

Derrida, Jacques, The Truth in Painting, Σικάγο: University of Chicago Press, 1987

Didi-Huberman, Georges. Confronting Images: Questioning The Ends Of A Certain History Of Art, Pennsylvania State University Press, 2005.

Didi-Huberman, Georges. Fra Angelico: Dissemblance and Figuration, Σικάγο: University Of Chicago Press, 1995.

Elkins, James, Visual Studies. A Skeptical Introduction, Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Routledge, 2003

Flusser, Vilem, Προς το σύμπαν των τεχνικών εικόνων, Αθήνα: Σμίλη 2008.

Friedberg, Anne. The Virtual Window. From Alberti to Microsoft, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2006.

Gombrich, Ernst, «The Psychology of Styles (Chapter 8) The Sense of Order (1979)», στο: Woodfield, Richard (επ.), The Essential Gombrich, Λονδίνο: Phaidon, 1996, σ. 257-293

Gombrich, Ernst, Τέχνη και ψευδαίσθηση: Μελέτη για τη ψυχολογία της εικαστικής, Αθήνα: Νεφέλη, 1995

Hansen, Mark, B.N. New Philosophy for New Media, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2004.

Hays, K. Michael, Architecture's Desire: Reading the Late Avant-Garde, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2009.

Heidegger, Martin. «The Age of the World Picture» στο: The Question Concerning Technology and Other Essays, Νέα Υόρκη: Harper and Row, 1977, σ. 115-154

Jay, Martin, Downcast Eyes: The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, Μπέρκλευ: University of California Press, 1994.

Jonas, Hans, «The Nobility of Sight: A Study in the Phenomenology of the Senses», στο: The Phenomenon of Life: Toward a Philosophical Biology, Σικάγο, 1982

Jones, Amelia (επ.), Performing the Body/Performing the Text, Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge, 1999

Jones, Amelia (επ.), The Feminism and Visual Culture Reader: Second Edition Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge, 2010.

Kittler, Friedrich, Optical Media, Λονδίνο: Polity, 2010

Lacan, Jacques, «The Mirror Stage as formative of the I Function as Revealed in Psychoanalytic Experience», στο: Ecrits: The First Complete Edition in English, Νέα Υόρκη: W. W. Norton, 2007, σ. 75-81

Lacan, Jacques, «The Topic of the imaginary», στο: Book I: Freud's Papers on Technique, Νέα Υόρκη: Norton, 1988, σ. 73-88

Lacan, Jacques, «Για το βλέμμα σαν αντικείμενο μικρό a», στο: Το σεμινάριο του Ζακ Λακάν: Βιβλίο XI : Οι τέσσερις θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης 1964, Αθήνα : Κέδρος - Ράππα, 1982, σ. 93-156

Lefebvre, Henri, Critique of Everyday Life, 3. τ., Λονδίνο: Verso 2008

Leighton, Tanya (επ.), Art and the Moving Image. A Critical Reader, Λονδίνο: Blackwell, 2008

Lyotard, Jean-Francois, Discourse, Figure, Μινεάπολις: University of Minnesota Press, 2010

Marion, Jean-Luc, The Crossing of the Visible, Στάνφορντ: Stanford University Press, 2004

Merleau - Ponty, Maurice, The Visible and the Invisible, Northwestern University Press, 1969

Metz, Christian. Ψυχανάλυση και κινηματογράφος: Το φαντασιακό σημαίνον, Αθήνα: Πλέθρον, 2007.

Mitchell, W. J. T., Iconology: Image, Text, Ideology, Σικάγο: University Of Chicago Press, 1987.

Mitchell, W. J. T., What Do Pictures Want?: The Lives and Loves of Images, Σικάγο: University Of Chicago Press, 2006.

Mitchell, W.J.T., "Metapictures". Picture Theory. Essays on Verbal and Visual Representation, Σικάγο: University of Chicago Press, 1994.

Mondzain, Marie-Jose, Image, Icon, Economy: The Byzantine Origins of the Contemporary Imaginary (Cultural Memory in the Present), Στάνφορντ: Stanford University Press: 2004

Nancy, Jean-Luc, The Ground of the Image, Νέα Υόρκη: Fordham University Press, 2005.

Nöth, Winfried, Bishara, Nina (επ.), Self-Reference in the Media, Βερολίνο/Νέα Υόρκη:  Mouton de Gruyter, 2007.

Probst, Jörg, Klenner, Jost Phillip (επ.), Ideengeschichte der Bildwissenschaft, Φρανκφούρτη, 2009.

Panofsky, Erwin, Perspective as Symbolic Form, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης και Λονδίνο: Zone Books, 1993

Rajchman, John, «Foucault’s Art of Seeing», Essays of the 80s, Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Columbia University Press, 1991, σ. 68-102

Rancière, Jacques, The Aesthetic Unconscious, Λονδίνο: Polity, 2010

Rancière, Jacques, The Future of the Image, Λονδίνο, Νέα Υόρκη: Verso, 2007

Stiegler, Bernard, «Η διακριτή εικόνα», στο: Derrida, Jacques. Υπερηχογραφήματα της τηλεόρασης  Μαγνητοσκοπημένες συνομιλίες, Αθήνα: Εκκρεμές, 1998, σ. 180-206.

Sachs-Hombach, Klaus, Das Bild als kommunikatives Medium. Elemente einer allgemeinen Bildwissenschaft, Κολωνία 2003

Sachs-Hombach, Klaus (επ.), Bildtheorien: Anthropologische und kulturelle Grundlagen des Visualistic Turn, Φρανκφούρτη 2009.

Sartre, Jean - Paul. Το φανταστικό: Φαινομενολογική ψυχολογία της φαντασίας, Αθήνα: Αρσενίδης, [χ.χ.].

Searle, John Rogers, Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language, Νέα Υόρκη, 1969

Seja, Silvia, Handlungstheorien des Bildes, Κολωνία, 2009

Silverman, Kaja, «Apparatus for the Production of an Image» Parallax, 6:3, 12-28

Stoichita, Victor I., The Self-Aware Image: An Insight into Early Modern Meta-Painting, Κέμπριτζ: Cambridge University Press, 1997

Virilio, Paul, The Vision Machine, Μπλούμινγκτον και Ιντιανάπολις: Indiana University Press, 1994

Winkel, Camiel van, The Regime of Visibility, Ρότερνταμ: NAi Publishers, 2005

Wolf, Werner; Bantleon, Katharina; Thoss, Jeff (επ.), The Metareferential Turn in Contemporary Arts and Media: Forms, Functions, Attempts and Explanation,  Άμστερνταμ/Νέα Υόρκη: Rodopi, 2011.

«ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΚΘΕΣΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ: ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ, ΟΘΟΝΗ, ΣΥΜΒΑΝ»

Το μάθημα αποσκοπεί στην εμπεριστατωμένη παρουσίαση και ερμηνευτική διερεύνησή σύγχρονων εκθεσιακών διατάξεων (dispositif) όπως η καλλιτεχνική εγκατάσταση (installation art), έργα που παρουσιάζονται μέσω οθόνης, και εικαστικών έργων υπό τη μορφή εφήμερου συμβάντος (event), όπως παρεμβάσεις, δράσεις, περφόρμανς, προσιδιάζον στον τόπο και στις περιστάσεις έργο (site-specific, context-specific), συμμετοχικά ή σε συσχέτιση με το κοινό πρότζεκτ. Το μάθημα αναλύει θεμελιώδη χαρακτηριστικά σύγχρονων έργων σε σχέση τόσο με το αντιληπτικό πεδίο δράσης του θεατή όσο με τις εκάστοτε συμπαραδηλώσεις (context) του «τόπου» και συστήματος παρουσίασης τους. Υπό αυτή την έννοια εγκαταστάσεις, οθόνες και συμβάντα αποτελούν σύγχρονες εκθεσιακές μορφές-διατάξεις που δρουν συμπληρωματικά προς συμβατικά μέσα όπως το πλαίσιο του πίνακα, και η εκθεσιακή συνθήκη του μουσείου.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Arrhenius, Sara, Malm, Magdalena, Ricupero, Cristina (επ.), Black Box Illuminated, Στοκχόλμη: Nifca, 2003
Aumont, Jacques, The Image, Λονδίνο: British Film Institute, 1997.
Beller, Jonathan, The Cinematic Mode of Production: Attention Economy and the Society of the Spectacle, Dartmouth, 2006.
Baudry, Jean-Louis, The Apparatus: Metapsychological Approaches to the Impression of Reality in Cinema, στο: G. Mast, M. Cohen, L. Braudry (επ.), Film Theory and Criticism, Νέα Υόρκη και Οξφόρδη, 1992, σ. 690–707.
Bishop, Claire (επ.), Participation, MIT Press, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 2006.
Bishop, Claire, Installation Art, Λονδίνο, 2005.
Bordwell, David, Narration in the Fiction Film, Βισκόνσιν: University of Wisconsin Press, 1985
Crimp, Douglas; Lawler, Louise, On the museum's ruins, MIT Press, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 1993.
Deleuze, Gilles, Cinema II: The Time-Image, Μινεάπολις: University of Minnesota Press, 1994.
Deleuze, Gilles, Κινηματογράφος Ι – Η εικόνα κίνηση, Αθήνα: Νήσος, 2009
Deutsche, Rosalyn, Evictions: Art and Spatial Politics, MIT Press, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 1996.
Friedberg, Anne, The Virtual Window. From Alberti to Microsoft, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 2006.
Greenberg, Reesa, Ferguson, Bruce W., Nairne, Sandy (επ.), Thinking about exhibitions, Λονδίνο: Routledge, 1996
Grosz, Elisabeth A., Architecture from the Outside: Essays on Virtual and Real Space, MIT Press, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 2001
Hansen, Mark, B.N., New Philosophy for New Media, MIT Press, Μασαχουσέτη, Λονδίνο, 2004.
Heath, Stephen, Narrative Space, στο: S.H.: Questions of Cinema, Λονδίνο: The Macmillan Press, 1981, σ. 19-75
Jay, Martin, Downcast Eyes: The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, Μπέρκλευ: University of California Press, 1994.
Jones, Amelia (επ.), Performing the Body/Performing the Text, Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge, 1999
Kaye, Nick, Site-specific art: performance, place and documentation, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 2000.
Kessler, Frank, Notes on Dispositif, 2007 (on-line)
Kittler, Friedrich. Γραμμόφωνο, κινηματογράφος, γραφομηχανή, Αθήνα : Νήσος, 2005.
Kittler, Friedrich, Literature, Media, Information Systems: Essays, Άμστερνταμ: Overseas Publishers Association, 1997
Krauss, Rosalind, A Voyage on the North Sea: Art in the Age of Post-Medium Condition, Thames & Hudson, Λονδίνο, 2000.
Kwon, Miwon, One Place After Another, MIT Press, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 2003.
Leighton, Tanya (επ.), Art and the Moving Image. A Critical Reader, Λονδίνο, 2008.
Levin, David Michael (επ.), Sites of Vision: The Discursive Construction of Sight in the History of Philosophy, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης: The MIT Press, 1999.
Levin, David Michael (επ.), Modernity and the Hegemony of Vision, Μπέρκλευ:University of California Press, 1993.
Metz, Christian, Ψυχανάλυση και κινηματογράφος: Το φαντασιακό σημαίνον, Αθήνα: Πλέθρον, 2007.
Rohmer, Eric, Cinema, the art of space, στο: E.R., The Taste of Beauty, Κέμπριτζ: Cambridge University Press, 1989, σελ. 19-29
Stam, Robert, Εισαγωγή στη θεωρία του κινηματογράφου, Αθήνα: Πατάκης, 2004.
Panofsky, Erwin, F. E. Sparshott , Noël Burch , Peter Woolen, Η δομή, οι κανόνες και οι κώδικες του κινηματογράφου, Αθήνα: Καθρέφτης, 2006
Winkel, Camiel van, The Regime of Visibility, Ρότερνταμ: NAi Publishers, 2005.
Zielinski, Siegfried, Deep Time of the Media: Toward an Archaeology of Hearing and Seeing by Technical Means, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης: The MIT Press, 2008.
Μπαχτσετζής, Σωτήρης, «Οι κινηματογραφικές συνθήκες της εγκατάστασης τέχνης. Σχόλια για μια ερμηνευτική της θέασης», στο: Ιωαννίδου, Μάρθα (επ.), Η Τέχνη του 20ου αιώνα. Ιστορία – Θεωρία – Εμπειρία, Γ’ Συνέδριο Ιστορίας της Τέχνης, Θεσσαλονίκη: Τομέας Ιστορίας της Τέχνης Α.Π.Θ., 2009, σ. 421-434.
Σταυρίδης, Σταύρος, Από την πόλη οθόνη στην πόλη σκηνή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002

ΘΕΩΡΙΕΣ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Στο πρώτο μέρος του μαθήματος επιχειρείται η ερμηνευτική προσέγγιση των θεμελιωδών χαρακτηριστικών των εγκαταστάσεων τέχνης (installation art) καθώς εξετάζονται συγκεκριμένα έργα τέχνης από την αρχή του 20ου αιώνα έως τώρα τα οποία αναφέρονται στις διαφορετικές εννοιολογήσεις περί χώρου. Ερευνώνται αφενός οι τρόποι ενσωμάτωσης έργων στον φυσικό ή αρχιτεκτονικά δομημένο χώρο στο οποίο και παρουσιάζονται, συνήθως στα πλαίσια μιας έκθεσης, και αφετέρου η σύνδεση τους, με το αντιληπτικό πεδίο δράσης του θεατή και με τις εκάστοτε συμπαραδηλώσεις (context) του «τόπου» δημιουργίας τους. Τα παραδείγματα αυτά χρησιμοποιούνται περιπτωσιολογικά (νοούμενα ως ενδεικτικά αρχέτυπα της νεωτερικής κατάστασης) για να τεθούν ερωτήματα σχετικά με το σύνθετο ζήτημα του «χώρου» και τις διαφορετικές του εκφάνσεις. Μέσω διαλέξεων ερμηνεύονται σημαντικά έργα, ως ενδεικτικές περιπτώσεις.
Το μάθημα δεν επικεντρώνεται μόνο στην ιστορική ερμηνευτικού τύπου προσέγγιση των παραπάνω έργων τέχνης αλλά θα επεκταθεί και σε συγγενείς θεωρητικές κατασκευές περί χώρου στο επίπεδο της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας, της θεωρίας της ανθρωπολογίας και της αισθητικής: Η φυσική και μεταφυσική έννοια του χώρου, οι φαινομενολογικές θεωρήσεις της χωρικότητας, εντοπιότητας και σωματικής εμπειρίας, οι ψυχαναλυτικές θεωρήσεις του υποκειμένου σε σχέση με τον χώρο που καταλαμβάνει, κοινωνικές, τεχνολογικές, πολιτικο-γεωγραφικές εφαρμογές της έννοιας του χώρου όπως και αισθητικές θεωρήσεις του χώρου καθώς και της αναπαράστασής και αντίληψής του αποτελούν σημεία αναφοράς του μαθήματος. Η θεωρητική κατασκευή αφηρημένων εννοιών περί χώρου δεν συμβάδισε ωστόσο μόνο με την επανεξέταση γλωσσικών νοηματοδοτήσεων, αλλά οδήγησε ταυτόχρονα στη δημιουργία νέων τρόπων θεώρησης της πραγματικότητας, των οποίων εκφάνσεις αποτελούν συγκεκριμένα έργα τέχνης. Η εξέταση των θεωριών αυτών επιχειρείται στη βάση κριτικής ερμηνείας πρωτότυπων κειμένων που διεξάγεται ως προφορική παρουσίαση κατά ομάδες.
Το μάθημα διεξάγεται με σειρά διαλέξεων, ομαδικών προφορικών παρουσιάσεων και τελικής εργασίας η οποία και θα πρέπει μέσα από την ανάπτυξη υπόθεσης εργασίας και ανάλογη ερμηνευτική επιχειρηματολογία να απαντά σε συγκεκριμένα ερωτήματα τα οποία αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του μαθήματος. Παρακαλούνται οι φοιτητές που έχουν δηλώσει το μάθημα να αναλάβουν και την παρουσίαση ενός των προτεινόμενων κειμένων αναγράφοντας τα στοιχεία τους στο ανάλογο κατάλογο.

Οργάνωση Διαλέξεων

1.- Η ανάπτυξη των μετα-ιμπρεσιονιστικών «ατμοσφαιρικών» εκθέσεων και η δημιουργία οπτικών συνόλων στις «Νυμφαίες» του Claude Monet και στο ατελιέ του Constantin Brancusi.
2.- Η «δυναμική θέαση» στα αρχιτεκτονικά περιβάλλοντα στο έργο του Piet Mondrian και Theo Van Doesburg.
3.- Η αυτονόμηση της έκθεσης στο έργο του Kazimir Malevich, Vladimir Tatlin και El Lissitzky. Η αποδόμηση του μουσείου στο Merzbau του Kurt Schwitters.
4.- Από προσδιορισμένα στον τόπο Ready-mades στη «σκηνοθετημένη» έκθεση στο έργο του Marcel Duchamp. Τα περιβάλλοντα των σουρρεαλιστών στο έργο του Salvador Dali.
5.- Η εγκατάσταση ως θεατρικό tableau στα πλαίσια της Pop Art (Claes Oldenburg) και του νέου ρεαλισμού (Arman).
6. Η δημιουργία περιβάλλοντος (environment) στο έργο του Allan Kaprow, της ομάδας Gutai και καλλιτεχνών της Arte Povera.
7. Η ενεργοποίηση του εκθεσιακού χώρου μέσω της επεμβατικής παρουσίας καλλιτέχνη στο έργο του Joseph Beuys και του Yves Klein και των καλλιτεχνών του Fluxus.
8. Η δημιουργία έργου προσδιορισμένο σε συγκεκριμένο τόπο (site specificity) στο έργο του Robert Morris, του Richard Serra και του Robert Smithson.
9. Η αποδόμηση του χώρου και η κριτική θεσμών (institutional critique) στο έργο του Gordon Matta-Clark, Michael Asher, Daniel Buren και Marcel Broodthaers.
10. Η εγκατάσταση ως πειραματική διάταξη (Art and Technology). Η δημιουργία μηχανισμών επηρεασμού της αντίληψης στο έργο του Bruce Nauman και Dan Graham και η εγκατάσταση ως δυνατότητα δράσης του θεατή Vito Acconci.
11. Η εγκατάσταση ως αφήγηση στο έργο του Ilya Kabakov. Το νέο αισθητικό παράδειγμα των βίντεο-εγκαταστάσεων.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Καλλιτεχνική Εγκατάσταση, Τοποειδής Τέχνη
Bishop, Claire (επ.), Participation, Μασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 2006
Bishop, Claire, Installation Art, Λονδίνο, Νέα Υόρκη : Routledge 2005
Celant, Germano, Artspaces, In: Studio International, Sept./Oct. 1975, Vol. 190, Nr. 977, S. 116-123.
Coulter-Smith, Graham, Deconstructing Installation Art. The End of the Old Avant-Garde and the Beginning of the New, Pre-Publication Manuscript, 2006
Crimp, Douglas, On the Museum’s Ruin, Mασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 1993, 2000
Deutsche, Rosalyn, Evictions: Art and Spatial Politics, Mασαχουσέτη, Λονδίνο, 1996
Kwon, Miwon, One Place after Another. Site-Specific Art and Locational Identity, Mασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 2002
O’ Doherty, Brian, Inside the White Cube, The Ideology of the Gallery space, Μπέρκλευ: University of California Press, 2000
On Installation, Oxford Art Journal, vol. 24 (no. 2), Oξφόρδη, 2002
Oxley, Nicola, Oliveira, Nicolas de, Petry, Michael, Installation Art, Λονδίνο: Thames & Hudson, 1994
Oxley, Nicola, Oliveira, Nicolas de, Petry, Michael, Τhe Empire of the Senses. Installation Art in the New Millennium, Λονδίνο: Thames & Hudson, 2003
Reiss, Julie H., From Margin to Center. The Spaces of Installation Art, Mασαχουσέτη, Λονδίνο 2000
Δασκαλοθανάσης, Νίκος (επιμέλεια, εισαγωγή), Από τη μινιμαλιστική στην εννοιολογική τέχνη : μια κριτική ανθολογία, Αθήνα : Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών , 2006
Μπαχτσετζής, Σωτήρης, Από την έκθεση μοντέρνας τέχνης στη σύγχρονη εγκατάσταση: Η καλλιτεχνική ιδιότητα σε μετάβαση, στο: Δασκαλοθανάσης, Νίκος (επ.), Προσεγγίσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας από την Αναγέννηση εως τις μέρες μας, Αθήνα: Νεφέλη, 2006, σ. 557-578

Χώρος και Τόπος
Berber, Stephen, Projected Cities. Cinema and Urban Space, Λονδίνο: Reaktion 2002
Casey, Edward S., The Fate of Place, A Philosophical History, Μπέρκλευ: University of California Press, 1997
Damisch, Hubert, Skyline. The narcissistic City, Stanford University Press, 2001
Doreen Massey, Philosophy and Politics of Spatiality, Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, Αθήνα: Παπασωτηρίου , 2001
Frampton, Kenneth, Studies in Tectonic Culture: The Poetics of Construction in Nineteenth and Twentieth Century Architecture, Κέμπριτζ: MIT Press 1996
Giedion, Sigfrid, Space, Time and Architecture: The Growth of a new Tradition, Harvard, 1967
Massey Doreen B., Space, place and gender, Cambridge : Polity Press, 1994
Massey, Doreen B., For Space, Λονδίνο: Sage, 2005
Massey, Doreen Barbara, For Space, London: Sage, 2006
Vidler Anthony, The architectural uncanny: essays in the modern unhomely, Cambridge, MA ; London : MIT, 1992
Vidler Anthony, Warped space: art, architecture, and anxiety in modern culture, Cambridge, Mas. ; London, UK : MIT, 2000
Αρχιτέκτονες, (Αρχιτεκτονική – Χώρος – Κινηματογράφος), Τ. 53, Σεπ. Οκτ. 2005
Αρχιτέκτονες, (Αστικά Κενά), Τ. 55, Ιαν. Φεβρ. 2006
Σταυρίδης, Σταύρος, Από την πόλη οθόνη στην πόλη σκηνή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002
Τερζόγλου, Νικόλαος-Ίων, Ιδέες του Χώρου στον Εικοστό Αιώνα, Αθήνα: Νήσος, 2009
Τουρνικιώτης Παναγιώτης, Ιστοριογραφία της Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2002

ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ

Κατά τη ρήση του Φουκώ αν ο 19ος αιώνας είναι η εποχή της ιστορίας, τότε ο 20ος είναι η εποχή του χώρου. Όντως η νεωτερική θεωρητικοποίηση του χώρου οδήγησε κυρίως στην διάρκεια του 20ου αιώνα σε διαφορετικές εννοιολογήσεις του, σε έρευνα της κοινωνικής κατασκευής και των συμβάσεων του. Η θεωρητική κατασκευή εννοιών περί χώρου δεν συμβάδισε μόνο με την επανεξέταση γλωσσικών νοηματοδοτήσεων, αλλά οδήγησε ταυτόχρονα στη δημιουργία νέων τρόπων θεώρησης της πραγματικότητας. Οι φαινομενολογικές θεωρήσεις της χωρικότητας και εντοπιότητας, η γεωγραφία των κοινωνικών σχέσεων, η αστική κοινωνιολογία, πολιτισμικές τοπογραφίες, αναλύσεις κοινωνικών, τεχνολογικών, πολιτικών τόπων και μη-τόπων, προσεγγίσεις της έμφυλης διάστασης του χώρου όπως και αισθητικές θεωρήσεις της αναπαράστασής και αντίληψής του μας οδήγησαν στο να αντιλαμβανόμαστε την έννοια του χώρου ως ζήτημα που υπερβαίνει τους επιστημολογικούς διαχωρισμούς καθιστώντας τον το πλέον ιδανικό ερμηνευτικό μέσο σύγχρονου πολιτισμού.

Το μάθημα βασιζεται στην κριτική διερεύνηση βασικών θεωριών και εννοιολογικών μετασχηματισμών της ιδέας του χώρου στον 20ο αιώνα μέσα από ένα διεπιστημονικό πρίσμα μελέτης. Ταυτόχρονα με την τυπολογική σχηματοποίηση βασικών κατηγοριών και εννοιών περί χώρου στη βάση πρωτότυπων κειμένων επιχειρείται και η ερμηνευτική προσέγγιση επιλεγμένων αρχιτεκτονικών και εικαστικών έργων με στόχο την ανάδειξη της σημασίας τους για την κατανόηση εκείνων των εννοιολογικών παραμέτρων που διαμορφώνουν σύγχρονες νοηματοδοτήσεις περί χωρου. Τα παραδείγματα αυτά χρησιμοποιούνται περιπτωσιολογικά (νοούμενα ως ενδεικτικά αρχέτυπα της νεωτερικής κατάστασης) για να τεθούν ερωτήματα σχετικά με το σύνθετο ζήτημα του «χώρου» και τις διαφορετικές του εκφάνσεις. Το μάθημα θα επεκταθεί σε θεωρητικές και πρακτικές προσεγγίσεις του πολιτικού, της τέχνης σχεσιακότητας, της σχέσης τέχνης και αρχιτεκτονικής, της σχέσης χώρου, οπτικής αντίληψης, σωματικής εμπειρίας και αναπαράστασης. Γϊνεται αναφορά στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τον αστικό χώρο ως εδαφική, κοινωνική, ιδεολογική και αισθητική κατασκευή και στον βαθμό στον οποίο αυτές οι κατασκευές συμβάλλουν στην παραγωγή της νεωτερικής καθημερινότητάς, με την συνεχή διαπραγμάτευση των αντιθετικών σχέσεων ιδιωτικό-δημόσιο, πόλη-κατοικία, σώμα-ταυτότητα, πραγματικό-δυνητικό κτλ.

Τα παραδείγματα προς ανάλυση περιλαμβάνουν τις ακόλουθες κατηγορίες:
1.- το εσωτερικό (Haus Ur του Schneider, Το μάθημα μουσικής του Vermeer, εσωτερικά των Melsheimer και Henning, The House της Ahtila, House of Future 1959 των Smithson, Monsanto House, Περίπτερο L’ Esprit Nouveau, Space House του Kiesler, Salon Bienert του Mondrian, Capsules της Ziettel, Space Odyssey 2001 του Kubrick, η έπαυλη Berghof, Zabriskie Point του Antonioni)
2.- σκηνοθεσία της μνήμης (προθήκες Wunderkammer, το μουσείο Soane, Crystal Palace του Paxton και διεθνείς εκθέσεις, στοές, τα πολυκαταστήματα Wertheim και Goum, Glimpses of the USA των Eames, εγκαταστάσεις-εκθέσεις του Broodthaers)
3.- θέατρο της απορρόφησης (παραδείγματα γοτθικού ναού, ψευδαισθιακή αρχιτεκτονική του Μπαρόκ, θέατρο του Semper, πανόραμα του Barker, Totaltheater του Gropius, κινηματογράφος, VR-εγκαταστάσεις),
4.- ολοκληρωτικές φαντασίες – ουτοπίες προόδου (επαναστατικός νεοκλασικισμός, πανόπτικον και Familistere , Σκηνικά από το Metropolis του Fritz Lang, Unité d'Habitation (Βερολίνο) 1957 και Highway City του Le Corbusier, Buckminster Fuller, GM Futurama στην 1939 διεθνή έκθεση η Νέα Βαβυλώνα του Constant, Space Odyssey 2001 του Kubrik),
5.- αυθαίρετη επιλογή στην αρχιτεκτονική (Carceri d'invenzione του Piranesi, ο μανιεριστικός κήπος, το Strawberry Hill του Walpole, Colonia Güell του Gaudí, Palais Ideal του Ferdinand Cheval, to Pfaueninsel του Brendel, ο ναός του φωτός του Speer, το Merzraum του Schwitters)
6.- χαρτογραφήσεις (μεσαιωνικά χειρόγραφα, Site και Non-Sites του Smithson, Μνημοσύνη του Warburg, Proun Raum του Lisitzky

Ζητούμενα του μαθήματος είναι να δείξει ο φοιτητής ότι ο έχει κατανοήσει βασικές έννοιες και που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του μαθήματος καθώς και ότι έχει αναπτύξει την ικανότητα κριτικής ανάλυσης και ερμηνείας κειμένων καθώς και εικαστικών και αρχιτεκτονικών έργων, μέσα από την διαμόρφωση υπόθεσης εργασίας και την ανάπτυξη ανάλογης ερμηνευτικής επιχειρηματολογίας.

Παραδοτέο: Εκπόνηση ατομικής γραπτής εργασίας. Η εργασία θα πρέπει να δομηθεί ως περιγραφή και ανάλυση ενός έργου τέχνης είτε εικαστικό, είτε αρχιτεκτονικό, είτε κινηματογραφικό/βίντεο (η επιλογή θα πρέπει να είναι από τα παραπάνω παραδείγματα) σε σχέση με ερμηνευτικές θέσεις και εννοιολογικές νοηματοδοτήσεις περί του χώρου, έτσι όπως αυτές διατυπώνονται σε συγκεκριμένα κείμενα (η επιλογή του κειμένου θα πρέπει να γίνει από τον φοιτητή.)

Η γραπτή ανάπτυξη του θέματος και η παράδοση εργασίας (μέγιστος αριθμός λέξεων κάθε εργασίας είναι 2.500), θα πρέπει να γίνει την ημερομηνία που θα οριστεί από την εξεταστική ως αποστολή αρχείου pdf δια ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.

ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Augè, Marc, From Places to Non-Places στο: Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity, Λονδίνο: Verso, 1995, σ. 75-120
Bachelard, Gaston, Εισαγωγή, Το Σπίτι, από το Υπόγειο ως τη Σοφίτα και το νόημα της καλύβας. Η διαλεκτική του έξω και του μέσα, στο: Η ποιητική του χώρου, Αθήνα: Χατζηνικολή, 1992, σ. 30-65
Baudrillard, Jean, Nouvel, Jean, Τα Μοναδικά Αντικείμενα, Αρχιτεκτονική και Φιλοσοφία, Αθήνα: futura, 2005

Benjamin, Walter, The Arcades Project, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης και Λονδίνο: Belknap Press Harvard University, 1999

Boccioni, Umberto, The Plastic Foundations of Futurist Sculpture and Painting (1913), στο Umbro Apollonio Futurist Manifestos, Λονδίνο: Thames and Hudson, 1973, σ. 88-90.
Certeau, Michel de, Επινοώντας την καθημερινή ζωή: Η πολύτροπη τέχνη του πράττειν, Αθήνα: Σμίλη, 2010
Crary, Jonathan, The Camera Obscura and its Subject, στο: Techniques of the observer: on vision and modernity in the nineteenth century, Cambridge, Mass. : MIT Press, 1992, σ. 25-66
Deleuze, Gilles, Guattari, Felix, 1440: The Smooth and the Striated [Το λείο και το εγχάρακτο], στο: A thousand plateaus: capitalism and schizophrenia, London :Continuum , 2002, σ. 474-500
Einstein, Albert, The Problem of Space, Ether and the Field in Physics, στο: Hughett, Nick, Space from Zeno to Einstein. Classic Readings with a Contemporary Commentary, Κέμπριτζ: MIT Press, 1999, σ. 253-260
Flusser, Vilém, Designing Cities, στο: Writings, Μινεάπολης: University of Minnesota Press, 2004, σελ. 172-180
Foucault, Michel, Περί άλλων χώρων, στο: Ετεροτοπίες. 1 Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, κατ. έκθ., Θεσσαλονίκη, 2007
Foucault, Michel, Χώρος, γνώση και εξουσία, στο: Εξουσία, γνώση και ηθική, Αθήνα: Ύψιλον, 1997, σ. 51-70
Heidegger, Martin, Κτίζειν, κατοικείν, σκέπτεσαι, Αθήνα: Πλέθρον, 2008
Hughett, Nick, Space from Zeno to Einstein. Classic Readings with a Contemporary Cometary, Κέμπριτζ: MIT Press, 1999, σ. 197-202
Lacan, Jacques, Για το βλέμμα σαν αντικείμενο μικρό a, στο: Το σεμινάριο του Ζακ Λακάν: Βιβλίο XI : Οι τέσσερις θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης 1964, Αθήνα : Κέδρος - Ράππα, 1982, σ. 93-156
Lacan, Jacques, The Topic of the imaginary, στο: Book I: Freud's Papers on Technique, New York: Norton, 1988, σ. 73-88
Lacan, Jacques, The Mirror Stage as formative of the I Function as Revealed in Psychoanalytic Experience, στο: Ecrits: The First Complete Edition in English, New York: W. W. Norton, 2007, σ. 75-81
Leach, Neil, The Architect as Fascist, The Aesthetics of Intoxication, στο: The Anaesthetics of Architecture, MIT Press, 1999, σ. 17-32 και 33-54
Lefebvre, Henri, The production of space, Oxford : Blackwell, 1991 (εισαγωγή, κεφ. I, 14/15, & I, 17), σ. 1-67
Lefebvre, Henri, Ο Χώρος, Εκβιομηχάνιση και αστικοποίηση, Η φιλοσοφία και η πόλη, Το δικαίωμα στην πόλη, στο: Δικαίωμα στην πόλη. Χώρος και πολιτική, Αθήνα: Κουκκίδα, 2007, σ. 198-218, 13-42, 43-45, 127-145

Lissitzky, El, Art and Pangeometry (1925), στο Sophie Lissitzky-Kuppers, El Lissitzky, Life, Letter, Texts, Λονδίνο: Thames and Hudson, 1968, σ. 348-354.
Merleau - Ponty, Maurice, Η πρόζα του κόσμο, Αθήνα: Νεφέλη, 1991, σ. 61-115
Merleau - Ponty, Maurice, Προοίμιο στη φαινομενολογία της αντίληψης, Αθήνα: Έρασμος, 2007
Panofsky, Erwin, Στύλ και έκφραση στον κινηματογράφο, στο: Panofsky, Erwin, F. E. Sparshott , Noël Burch , Peter Woolen, · Η δομή, οι κανόνες και οι κώδικες του κινηματογράφου, Αθήνα: Καθρέφτης, 2006, σ. 11-39
Panofsky, Erwin, Perspective as Symbolic Form, Κέμπριτζ: Zone Books, 1993
Rohmer, Eric, Cinema, the art of space, στο: The Taste of Beauty, Κέμπριτζ: Cambridge University Press, 1989, σελ. 19-29
Simmel, Georg, Η κοινωνιολογία του χώρου, στο: Περιπλάνηση στη νεωτερικότητα: Κοινωνιολογικά, φιλοσοφικά και αισθητικά κείμενα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2004, σελ. 143-169,
Simmel, Georg, Πόλη και ψυχή, Αθήνα: Έρασμος, 1993
Virilio, Paul, The Overexposed City, στο: Leach, Neil (ed.), Rethinking architecture: A reader in cultural theory, London: Routledge.1997, σ. 381-390

Μπαλιμπάρ, Φρανσουάζ, Χώρος και Σχετικότητα. Ο Αινστάιν διαβάζει Γαλιλαίο κα Νεύτωνα, Αθήνα: Εστία, 1997

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Berber, Stephen, Projected Cities. Cinema and Urban Space, Λονδίνο: Reaktion, 2002
Buchanan, Ian, Lambert, Gregg (επ.), Deleuze and Space (Deleuze Connections), Εδιμβούργο: Edinburgh University Press, 2005.

Buck-Morss, Susan, Η διαλεκτική του βλέπειν: Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν και το Σχέδιο εργασίας περί Στοών, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2009.
Casey, Edward S., The Fate of Place, A Philosophical History, Μπέρκλέυ και Λονδίνο: University of California Press, 1997
Damisch, Hubert, Skyline. The narcissistic City, Στάνφορντ: Stanford University Press, 2001
Doreen Massey, Philosophy and politics of spatiality, Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, Αθήνα: Παπασωτηρίου , 2001
Frampton, Kenneth, Studies in Tectonic Culture: The Poetics of Construction in Nineteenth and Twentieth Century Architecture, Κέμπριτζ: MIT Press 1996
Giedion, Sigfrid, Space, Time and Architecture: The Growth of a new Tradition, Harvard, 1967
Grosz, Elisabeth, Architecture from the Outside, Essays on Virtual and Real Space, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης και Λονδίνο: MIT Press, 2001
Iversen, Margaret, The Discourse of Perspective in the Twentieth Century: Panofsky, Damisch, Lacan, στο: Oxford Art Journal, τ. 28, αρ., 2005, σ. 191-202
Massey Doreen B., Space, place and gender, Κέμπριτζ: Polity Press, 1994
Massey, Doreen Barbara, For Space, Λονδίνο: Sage, 2006
Munder, Heike, Budak, Adam (επ.), Bewitched, Bothered and Bewildered, Spatial Emotions in Contemporary Art and Architecture, Migros Museum für Gegenwartskunst, Ζυρίχη & Laznia Centre for Contemporary Art, Γκτάνσκ, 2003
Vidler Anthony, The architectural uncanny: essays in the modern unhomely, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης και Λονδίνο: MIT, 1992
Vidler Anthony, Warped space: art, architecture, and anxiety in modern culture, Κέμπριτζ Μασαχουσέτης και Λονδίνο: MIT, 2000
West-Pavlov, Russel, Space in Theory: Kristeva, Foucault, Deleuze. (Spatial Practices), Λονδίνο: Rodopi, 2009
Αρχιτέκτονες, (Αρχιτεκτονική – Χώρος – Κινηματογράφος), Τ. 53, Σεπ. Οκτ. 2005
Αρχιτέκτονες, (Αστικά Κενά), Τ. 55, Ιαν. Φεβρ. 2006
Σταυρίδης, Σταύρος, Από την πόλη οθόνη στην πόλη σκηνή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002

Σταυρίδης, Σταύρος, Η συμβολική σχέση με τον χώρο, Πως οι κοινωνικές αξίες διαμορφώνουν και ερμηνεύουν τον χώρο, Αθήνα: Κάλβος, 1990.
Τερζόγλου, Νικόλαος-Ίων, Ιδέες του χώρου στον εικοστό αιώνα, Αθήνα: Νήσος, 2009
Τουρνικιώτης, Παναγιώτης, Ιστοριογραφία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2002

ΔΙΑΔΥΚΤΙΟ
http://www.classicallibrary.org/descartes/principles/
http://www.bun.kyoto-u.ac.jp/~suchii/leibniz-clarke.html

ΤΕΧΝΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ

Μια από της σημαντικότερες κατηγορίες έργων στον 20ο αιώνα αφορά εικαστικά έργα που είτε ενσωματώνονται απλώς χωρικά στον δημόσιο χώρο, είτε πραγματεύονται την ίδια την έννοια της δημοσιότητας, την ίδια την έννοια της δημόσιας σφαίρας. Ιδιαίτερα κατά την έλευση των Νέο-πρωτοποριών η τέχνη στο δημόσιο χώρο δεν ταυτίζεται με τη «γλυπτική επένδυση» του δημόσιου χώρου, κυρίως ως μνημειακή γλυπτική. Η μετατόπιση που γίνεται στην τέχνη από το 1960 και μετά σε σχέση με όρους όπως το «πολιτικό» και η «σχέση τέχνης και κοινού» οδήγησε στη σύγχρονη εποχή του καλλιτεχνικού ακτιβισμού, της δημόσιας και κοινοτικής τέχνης, ή ακόμα στην εποχή της λεγόμενης «κοινωνικής στροφής» της τέχνης. Τα έργα αυτά έχουν είτε μόνιμο, είτε εφήμερο χαρακτήρα, ενώ πραγματοποιούνται στα πλαίσια θεσμοθετημένων εκθέσεων (δημόσιοι διαγωνισμοί, μεγάλες καλλιτεχνικές διοργανώσεις) ή εναλλακτικών / μη θεσμοθετημένων πρότζεκτ παρεμβατικού χαρακτήρα. Η τέχνη στο δημόσιο χώρο συμπεριλαμβάνει έργα διαφορετικών μέσων, όπως αντικείμενα, εγκαταστάσεις τέχνης, βίντεο- και ηχητικές εγκαταστάσεις, έντυπο υλικό ή ψηφιακή τεχνολογία, καθώς και αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, δράσεις, περφόρμανς, προσιδιάζον στον τόπο και στις περιστάσεις έργο (site-specific, context-specific), συμμετοχικά ή σε συσχέτιση με το κοινό πρότζεκτ. Αναλόγως και η έννοια του δημόσιου χώρου δεν αναφέρεται μόνο στον φυσικό χώρο, αλλά και σε δυνητικούς «χώρους» όπως των ΜΜΕ, του διαδύκτιου κτλ.
Το μάθημα πραγματεύεται την ιστορία και θεωρία της τέχνης που κατατάσσεται στην κατηγορία του δημόσιου χώρου όσο και τις ανθρωπολογικές και κοινωνικοπολιτικές συνιστώσες που σχετίζονται μ’ αυτήν, ενώ θέτει κριτικά τα ερωτήματα «τί μπορεί να σημαίνει δημόσια τέχνη σήμερα» και «πώς άλλαξε το περιεχόμενο της έννοιας αυτής στην πορεία του χρόνου». Το μάθημα «Τέχνη στο δημόσιο χώρο. Ιστορία – Θεωρία» διεξάγεται σε συνδυασμό με το μάθημα «Πρακτικές Τέχνης στο Δημόσιο Χώρο» και λόγω ανάλογης θεματολογίας προτείνεται η ταυτόχρονη παρακολούθηση των δύο μαθημάτων κατά τη διάρκεια του εξαμήνου.Τα ακόλουθα θέματα αποτελούν τις βασικές επί μέρους περιπτωσιολογικές αναλύσεις του μαθήματος:
1.- Η τέχνη στο δημόσιο χώρο/ή τέχνη δημοσίου ενδιαφέροντος(;) Εισαγωγή σε βασικές έννοιες: δημόσιος χώρος, δημόσια σφαίρα, κοινό και κοινότητα: Jürgen Habermas, Richard Sennett, Marc Augè, Guy Debord, Jacques Rancière.
2.- Η σχέση αντικειμένου και χώρου στην Minimal Art. Τόπος και μη-τόπος ως κατηγορίες του έργου τέχνης. Η εφεύρεση της τοποειδούς τέχνης (site-specific) και η παράμετρος «θεατής». Το έργο τέχνης εκτός εκθεσιακού χώρου (η περίπτωση Robert Smithson).
3.- Διαχείριση της μνήμης, εκδημοκρατισμός ή εξωραϊσμός: από την έννοια του μνημείου στο sculpture park και sculpture boulevard και η μετάβαση τους στο project: «Sculpture in Environment» (1967) στη Νέα Υόρκη, «Sonsbeek ’71» (1971) στο Emmen, «Umwelt-Akzente» (1970) στο Monschau, «When Attidutes Become Form» (1968) στη Βέρνη, «Documenta 8 (Projectbereich)» (1987) στο Kassel και η πρόσφατη περίπτωση «Athens by Art» (2004) στην Αθήνα
4.- Η πόλη ως θέμα σε εκθέσεις στο δημόσιο χώρο: «Nachtregels/Nightlines» (1991) στην Ουτρέχτη, «Bezugspunkte 38/88» (1988) στο Graz, «Endlichkeit der Freiheit» (1990) στο Βερολίνο, «Places with a Past» (1991) στο Charleston
5.- Η πολιτικοποίηση της τέχνης σε δημόσιο χώρο: η περίπτωση του «Titled Arc» (1981-1989) του Richard Serra, «Bronx Project» του John Ahearn (1981-1985) «The Homeless Projection: A Proposal for the City of New York» του Krzysztof Wodiczko (1986) / Hans Haacke, Shapolsky et al. Manhattan Real Estate Holdings, a Real-Time Social System, as of May 1, 1971
6.- Τέχνη ως κοινωνικός χώρος και σωματική, παρεμβατική δράση. Από τη δημόσια, συλλογική δράση στα πλαίσια της ψυχογεωγραφίας των υπερρεαλιστών στην έννοια της περιπλάνησης των καταστασιακών και λετριστών. Σωματική Τέχνη στον Vito Acconci, Marina Abramomic, Happening στον Alan Kaprow, Σύγχρονες μορφές ψυχογεωγραφίας και σωματικής παρέμβασης: Sophie Calle, Francis Alys, Gabriel Oroszco.
7.- Παρεμβάσεις στον χώρο ως προσιδιάζον στον τόπο και στις περιστάσεις έργο και τέχνη ως κριτική εκθεσιακών θεσμών: το έργο των Gordon Matta-Clark, Daniel Buren, Michael Asher, η έννοια της σωματικής δράσης στην τέχνη της γης στο έργο των Richard Long και Robert Smithson
8.- Community based art: από τον τόπο στην κοινότητα: Ο επαναπροσδιορισμός της τέχνης στο δημόσιο χώρο ως new genre public art και η περίπτωση «Culture in Action» (1993) Σικάγο, Συμμετοχικές μορφές τέχνης: : «The Chicago Urban Ecology Group» (1993) του Mark Dion και «Street-level Video»
9.- Ανάπλαση και επανασχεδιασμός του αστικού δημόσιου χώρου – τέχνη ως κοινωνική πολιτική: η περίπτωση Arts for Transit (ΜΤΑ- Metropolitan Transit Authority) (1985) στον υπόγειο σιδηρόδρομο της Νέας Υόρκης (Valerie Judon, «Long Division» (1988) στον σταθμό 23rd/Lexington), η περίπτωση του Jackson Park στη Νέα Υόρκη (1991) και η περίπτωση της αυτοδιαχειριζόμενης ανα\άπλασης του Park Fiction (1994-) στο Αμβούργο
10.- Η εφεύρεση εφήμερων κοινοτήτων και η κριτική της αυθεντίας του καλλιτέχνη: «το «Bataille Monument» (2002) του Thomas Hirschhorn, η περίπτωση του «Τ.Α.Μ.Α.» (1998-2006) της Μαρίας Παπαδημητρίου
11.- Τέχνη σε συσχέτιση με το κοινό (Relational Aesthetics), «Untitled» (1996) του Rirkrit Tiravanija, «Riesenpsychotank» (1999) του Carsten Höller, «Crazy Tourist» (1991) του Gabriel Orozco, «Turkish Jokes» (1994), του Jens Haaning, «Smashed Parking» (1994) των Jes Brinch και Henrik Plenge Jakobsen / Τέχνη ως συμβιότητα (Conviviality)
12.- Δημόσιες δράσεις του καλλιτέχνη ως παροχή υπηρεσιών: Mierle Laderman Ukeles «Touch Sanitation» (1978), Andrea Fraser: «Museum Highlights: A Gallery Talk» (1989), Christine Hill «Volksboutique» (1997), Josh Greene «Service-Works» (2006)/ Τέχνη ως κοινωνική corporate identity: Οι περιπτώσεις «Superchannel» και «Supercopy/Guaraná Power» της ομάδας Superflex. Τέχνη ως κοινωνικό design: η περίπτωση της ομάδας Studio Acconci και της ομάδας Atelier Van Lieshout
13.- Τηλεοπτικός χρόνος και διαδικτυακός τόπος ως δημόσιος χώρος: «Telex: Q&A» (1971) στα πλαίσια του Experiment in Art and Technology, «Fernsehgalerie Gerry Schum – Land Art» SFB Βερολίνο 15.4.1969, «Synthetic Performances» των Eva και Frank Mattes aka 0100101110101101.org (http://www.0100101110101101.org/)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Alberro, Alexander, Conceptual Art and the Politics of Publicity, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2004
Ammann, Jean-Christophe, et.al., Plädoyer für eine neue Kunst im öffentlichen Raum, in: Parkett, Nr. 2, 1984, pp. 4-35
Bishop, Claire (ed.), Participation, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2006
Bishop, Claire, Antagonism and Relational Aesthetics, OCTOBER 110, Fall 2004, pp. 51–79.
Bourriaud, Nicolas, Relational Aesthetics, Dijon: Presses du Reel,1998
Büttner, Claudia , Art Goes Public. Von der Gruppenausstellung im Freien zum Kunstprojekt im nichtinstitutionellen Raum, München: S. Schreiber Verlag,1997
Coverley, Merlin, Psychogeography, Pocket Essentials, 2006
Crimp, Douglas, Lawler, Louise [Ill.], On the museum's ruins, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1993
De Certeau, Michel, The Practice of Everyday Life, Berkeley: University of California Press, 1984
Debord, Guy, Κοινωνία του θεάματος, Αθήνα: Διεθνής Βιβλοθήκη, 2000
Deutsche, Rosalyn, Evictions: art and spatial politics, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1996
Douglas Crimp, Barbara Kruger, Krzysztof Wodiczko, “Strategies of Public Address: Which Media, Which Publics?”, in: Foster, Hal (ed.), Discussions in Contemporary Culture, Dia Art Foundation, 1987
Finkelpearl, Tom, Dialogues in public art, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2001
Foster, Hal, “The Artist as Ethnographer”, The Return of the Real: The Avant-Garde at the End of the Century, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1996
Habermas, Jürgen, Αλλαγή δομής της δημοσιότητας, Αθήνα: Νήσος, 2007
Internationale Situationniste, Το αισθητικό και το πολιτικό. Ανθολογία κειμένων από την Cobra στην Καταστασιακή Διεθνής, Αθήνα: Ελεύθερος Τύπος, 1996
Jaar, Alfredo, The Fire This Time. Public Interventions 1979-2005, Milano: Charta 2005
Kelley, Jeff (ed.), Essays on the Blurring of Art and Life, Allan Kaprow, Berkeley: University of California Press, 1993
Kester, Grant, “Aesthetic Evangelists: Conversion and Empowerment in Contemporary Community Art”, Afterimage (Jan. 1995), pp. 5-11
Kwon, Miwon, One Place After Another, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2003
Lacy, Suzanne (ed) Mapping the Terrain: New Genre Public Art, Bay Press, 1995
Latour, Bruno, Peter Weibel (ed.), Making Things Public. Atmospheres of Democracy, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2005
Lippard, Lucy, Six Years: The Dematerialization of the Art Object from 1966 to 1972, Berkeley: Univ. of California Press, 1973
Möntmann, Nina, Art and its Institutions, London / Helsinki: Black dog Publishing & Nifca 2005
Mouffe, Chantal, For an Antagonistic Public Sphere, in: Democracy Unrealized, Documenta 11, Ostfildern-Ruit: Hatje Cantz, 2002.
O’ Doherty, Brian, Inside the White Cube: The Ideology of the Gallery Space, Berkeley/ Los Angeles: University of California Press, 1999
Rancière, Jacques, The Emancipated Spectator, Artforum, March 2007, pp. 252-285
Raunig, Gerald, Art and Revolution. Transversal Activism in the Long Twentieth Century, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2007
Sennett, Richard, Η τυραννία της οικειότητας, Αθήνα: Νεφέλη, 1999
Warner, Michael, Publics and Counterpublics, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2002
Weyergraf-Serra, Clara, Martha Buskirk (ed.), The Destruction of Tilted Arc: documents, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1991
Δασκαλοθανάσης, Νίκος (επιμέλεια, εισαγωγή), Από τη μινιμαλιστική στην εννοιολογική τέχνη: μια κριτική ανθολογία, Αθήνα : Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών , 2006
Καραμπά, Ελπίδα, Δημόσια Τέχνη Σχεσιακού Τύπου. Ο επιμελητής στην αναζήτηση της θεωρίας, (αδημοσίευτη ανακοίνωση) "Σύγχρονη Τέχνη και Δημόσιος Χώρος", συμπόσιο AICA Hellas, Ινστιτούτο Γκαίτε Αθήνα, 10-11 Δεκεμβρίου 2005
Σταφυλάκης, Κώστας, Η Δημόσια Τέχνη ενώπιον των μεγάλων-διεθνών καλλιτεχνικών διοργανώσεων του 21ου αιώνα. Πολιτικά και επιμελητικά ερωτήματα, (αδημοσίευτη ανακοίνωση), “ΝΟΣ(Τ)ΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ, Αρχιτεκτονική, καλλιτεχνικές πρακτικές και δημόσιος χώρος”, ημερίδα Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, 17 Ιανουαρίου 2008
Σταφυλάκης, Κώστας, Η Έννοια του Πολιτικού στη θεωρία της Δημόσιας Τέχνης, (αδημοσίευτη ανακοίνωση) "Σύγχρονη Τέχνη και Δημόσιος Χώρος", συμπόσιο AICA Hellas, Ινστιτούτο Γκαίτε Αθήνα, 10-11 Δεκεμβρίου 2005

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΤΕΡΝΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Το περιεχόμενο του μαθήματος εστιάζει στις ριζικές αλλαγές και μετασχηματισμούς που επέφεραν τα κινήματα των ιστορικών πρωτοποριών και αυτά της μεταπολεμικής περιόδου (νεο-πρωτοπορίες) στις θεωρίες τέχνης, στις συνθήκες πρόσληψης και παραγωγής των εικαστικών τεχνών καθώς και τις επιπτώσεις και αλληλοεπιδράσεις της καλλιτεχνικής δραστηριότητας στις εκάστοτε ιδεολογίες περί κοινωνίας. Γίνεται παρουσίαση των σημαντικότερων τεχνοτροπιών, εικαστικών ιδιωμάτων καθώς και της ανάλογης θεματολογίας-εικονογραφίας, ενώ εξετάζονται ταυτόχρονα και οι πολλαπλές διασυνδέσεις των έργων με άλλες τέχνες και εκδηλώσεις πολιτισμού καθώς και οι επιδράσεις της θεωρητικής σκέψης και της επιστήμης. Η συστηματική και μεθοδική επισκόπηση της ιστορικής εξέλιξης των θεωριών της τέχνης και της καλλιτεχνικής δραστηριότητας του 20ου αιώνα συμβαδίζει και με την ενδεικτική παρουσίαση των ανάλογων νέων μεθοδολογιών της επιστήμης της ιστορίας της τέχνης, οι οποίες αναπτύχθηκαν στην περίοδο αυτή.

Στόχος του μαθήματος είναι να αναπτύξει την ικανότητα κριτικής ανάλυσης εικαστικών έργων, να εμπλουτίσει με γνώσεις γύρω από το ιστορικό πλαίσιο της κάθε εποχής και κινήματος καθώς επίσης και την ανάλογη αισθητική ιδεολογία. Τα έργα μέσα στο σύνθετο πλαίσιο αναφορών και συμπαραδηλώσεων τους, τα θεωρητικά κείμενα καλλιτεχνών και στοχαστών καθώς και οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις μας βοηθούν να κατανοήσουμε το φαινόμενο της τέχνης, την αμφίδρομη σχέση καλλιτεχνικής δημιουργίας και ιστορίας και μας παρέχουν κλειδιά κριτικής ανάγνωσης και απόλαυσης του εικαστικού έργου. Το μάθημα προσφέρει ταυτόχρονα ειδικευμένες πληροφορίες και επιστημονικές τοποθετήσεις δημιουργώντας για τους συμμετέχοντες το γνωστικό πλαίσιο προετοιμασίας για την ενεργό εμπλοκή τους σε πρακτικό επίπεδο με το ευρύτερο πεδίο της σύγχρονης τέχνης καθώς και τη διασύνδεση του με την αρχιτεκτονική πρακτική.

Η οργάνωση του μαθήματος βασίζεται σε θεματικές ενότητες διαλέξεων και σειρά προφορικών, ομαδικών παρουσιάσεων εκ μέρους των φοιτητών. Οι παρουσιάσεις γίνονται σε ομάδες επιλογής και επικεντρώνονται σε περιληπτική και κριτική ανάπτυξη αποσπασμάτων από το συνολικό έργο σημαντικών εκπροσώπων της θεωρίας. Η επιλογή των κειμένων έγινε με κριτήριο το πως κάθε απόσπασμα αποτελεί ιδιάζουσα περιπτωσιολογική ανάλυση που να επεξηγεί με σαφήνεια την εκάστοτε μεθοδολογική προσέγγιση, προσφέροντας συμπληρωματικές πληροφορίες στην εκάστοτε θεματική ενότητα.


ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ
1) Εισαγωγή στις βασικές θεωρίες της τέχνης – περιοδολογήσεις: νεωτερικότητα, πρωτοπορία, μοντερνισμός.
2) Εισαγωγή στη μεθοδολογία: Εικονολογία – Σημειολογία – Φαινομενολογία - Η συμβολή του αναλυτικού λόγου (discourse analytique) στην ιστορία της τέχνης.
3)– Αλλαγές στην εικονιστική αναπαράσταση: από τη μίμηση στη ζωγραφική αφαίρεση (Κυβισμός, Φουτουρισμός, Εξπρεσιονισμός, De Stijl, Σουπρεματισμός) - το τέλος της ηγεμονίας της ζωγραφικής: από τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό στη «μεταμοντέρνα» ζωγραφική.
4) Πολιτική, ουτοπία και «η τέχνη μέσα στη ζωή»: Επεμβατισμός στο Νταντά - Κονστρουκτιβισμός και Λεφ –Μπάουχαους - η κριτική στην κοινωνία του θεάματος: Καταστασιακή Διεθνής
5) Το «ασυνείδητο» της εικόνας - Η νέα εικονογραφία στον Σουρεαλισμό
6) Ρήξη με την αισθητική και η τέχνη ως έννοια: το καθεστώς του ready-made – θεσμική κρητική και η ασάφεια των ρόλων – ο «ερωτικός εννοιολογισμός» στο έργο του Marcel Duchamp
7) Η εννοιολόγηση του κοινότοπου: η αισθητική της pop art - Η κοινωνία της κατανάλωσης, η «τέχνη των επιχειρήσεων» και η εφεύρεση του life style στο έργο του Andy Warhol
8) Η αρένα του καλλιτέχνη: Περφόρμανς και Επιτέλεση - Σωματικές Δράσεις – Happening και Fluxus
9) Οι αλλαγές στα ηγεμονικά παραδείγματα της σύγχρονης τέχνης: Minimal Art, Conceptual Art, τέχνη ως Θεσμική Κριτική, Arte Povera
10) Ο θεατής μες την εικόνα: η τέχνη εγκατάστασης, ο νέος ρόλος του θεατή και οι κανόνες δεξίωσής της τέχνης.
11) Απο το White Cube στο Black Box. Η τέχνη στην ηγεμονία της κινηματογραφικής εικόνας
12) Προς τον 21ο αιώνα (α’ μέρος):
Η έκλειψη της δημόσια σφαίρας; κοινοτικές μορφές τέχνης (community based art): από τον τόπο στην κοινότητα – σχεσιακή αισθητική και η κριτική της - Ο επαναπροσδιορισμός της τέχνης στο δημόσιο χώρο.
Αλλαγή φύλου: Φεμινιστική και μετα-φεμινιστική ιστοριογραφία - Καλλιτεχνική πρακτική και η πολιτική της ταυτότητας.
13) Προς τον 21ο αιώνα (β’ μέρος):
Η εμπειρία εκτός: Διεθνοποίηση, παγκοσμιοποίηση και διακίνηση καλλιτεχνών και τέχνης – Μετααποικιακή κριτική και εμπόριο τέχνης.
Κριτική της ύστερης νεωτερικότητας - Όψιμο ύφος (late style) και η κριτική της μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Αργκάν Τζ. Κ., Η Μοντέρνα Τέχνη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1998.
Γεωργίου, Θεόδωρος, Αισθητική θεωρία και μοντέρνα τέχνη, Αθήνα: Futura, 2000
Δασκαλοθανάσης, Νίκος (επιμέλεια, εισαγωγή), Από τη μινιμαλιστική στην εννοιολογική τέχνη : μια κριτική ανθολογία, Αθήνα: Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, 2006
Δασκαλοθανάσης, Νίκος, Ο καλλιτέχνης ως ιστορικό υποκείμενο από τον 19ο στον 21ο αιώνα, Αθήνα: Άγρα, 2004
Λοιζίδη, Νίκη, Απόγειο και κρίση της πρωτοποριακής ιδεολογίας, Αθήνα: Νεφέλη, 1992. - (Βιβλιοθήκη της Τέχνης , 32)
Μικέλι [Micheli], Μάριο ντέ, Οι πρωτοπορίες της τέχνης του εικοστού αιώνα, Αθήνα: Οδυσσέας
Μουρίκη, Αλεξάνδρα, Μεταμορφώσεις της αισθητικής, Αθήνα: Νεφέλη, 2003
Μπρετόν, Ανδρέας, Υπερρεαλισμός και Ζωγραφική, Αθήνα: Ύψιλον, 1981
Ομάδες, κινήματα, τάσεις της σύγχρονης τέχνης μετά το 1945, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1991.
Πούλος, Παναγιώτης (επιμέλεια, εισαγωγή), Έννοιες της τέχνης τον 20ό αιώνα, Αθήνα : Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, 2006
Στάγκος, Νίκος (επ.), Έννοιες της μοντέρνας τέχνης από το φωφ στο μεταμοντέρνο, Αθήνα: Ίδρυμα Τραπέζης Ελλάδος, 2003
Σταυρακάκης, Γιάννης, Σταφυλάκης, Κωστής (επ.), Το πολιτικό στη σύγχρoνη τέχνη, Αθήνα: Εκκρεμές, 2008
Τερζάκης, Φώτης. Τροχιές του αισθητικού : Η ιστορική σύσταση μιας αισθητικής φιλοσοφίας και ο ανθρωπολογικός της ορίζοντας, Αθήνα : Futura, 2007
Τερζόγλου, Νικόλαος-Ίων, Ιδέες του Χώρου στον Εικοστό Αιώνα, Αθήνα: Νήσος, 2009
Χαραλαμπίδης Α., Η τέχνη του 20ού αι., τομ. 3, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1995.
Acton, Mary, Learning to Look at Modern Art, Λονδίνο, Νέα Υόρκη: Routledge, 2004
Adorno, Theodor W., Αισθητική θεωρία, Αθήνα : Αλεξάνδρεια, 2000.
Alberro, Alexander, Conceptual Art and the Politics of Publicity, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2004
Arnason, H. Harvard, Ιστορία της σύγχρονης τέχνης : ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, φωτογραφία, Θεσσαλονίκη :Παρατηρητής, 1995
Arnold, Dana, Ιστορία της τέχνης: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2007
Bätschmann, Oskar, The artist in the modern world: the conflict between market and self-expression, Νιου Χέιβεν: Yale University Press, 1997.
Belting, Dilly, Kemp, Sauerländer, Warnke, (επ.), Εισαγωγή στην Ιστορία της Τέχνης, Θεσσαλονίκη: Βανιάς, 1995
Benjamin, Walter. Δοκίμια για την τέχνη: Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του: Συνοπτική ιστορία της φωτογραφίας: Εντ. Φουξ, ο συλλέκτης και ο ιστορικός, Αθήνα: Κάλβος, 1978
Bishop, Claire (επ.), Participation, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2006.
Bishop, Claire, Installation Art, Λονδίνο, 2005.
Breton, André, Μανιφέστα του Σουρρεαλισμού, Αθήνα: Δωδώνη, 1972
Buchloh, Benjamin H. D., Neo-Avantgarde and Culture Industry. Essays on European and American Art from 1955 to 1975, Mασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 2000
Buci-Glucksmann, Christine, Baroque Reason: The Aesthetics of Modernity (Published in association with Theory, Culture & Society), Λονδίνο: Sage, 1994
Bürger, Peter, Theory of the Avant-Garde, Μινεάπολη: University of Minnesota Press, 1984, 2002
Buskirk, Martha, The Contingent Object of Contemporary Art, Mασαχουσέτη, Λονδίνο: MIT Press, 2003
Cabanne, Pierre (επιμ.), Ο μηχανικός του χαμένου χρόνου : Συνεντεύξεις με τον Marcel Duchamp, Αθήνα: Άγρα, 1989
Cauquelin, Anne, Η σύγχρονη τέχνη, Αθήνα: Το Βήμα: Γνώση, 2007
Cauquelin, Anne, Οι θεωρίες της Τέχνης, Αθήνα: Το Βήμα: Γνώση, 2007
Clark, T.J., Farewell to an Idea. Episodes from a History of Modernism, Νιου Χείβεν: Yale University Press, 1999
Cottington, David. Μοντέρνα τέχνη: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2007
Crimp, Douglas; Lawler, Louise, On the museum's ruins, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 1993.
Debord, Guy, Κοινωνία του θεάματος, Αθήνα: Διεθνής Βιβλιοθήκη, 2000
Deutsche, Rosalyn, Evictions: Art and Spatial Politics, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 1996.
Didi-Huberman, Georges, Ce que nous voyons, ce qui nous regarde, Παρίσι: Les Editions de Minuit, 1992
Droste, Magdalena. Μπάουχαους 1919-1933: Αρχείο Μπάουχαους, Αθήνα: Γνώση, 2006
Eagleton, Terry, Οι αυταπάτες της μετανεωτερικότητας, Αθήνα: Καστανιώτης 2005
Fineberg, Jonathan, Strategies of Being: Art after 1940, Νιου Χαίβεν: Yale University Press, 2000.
Foster, Hal; Krauss, Rosalind; Bois, Yve-Alain; Buchloh, Benjamin H. D., Η τέχνη από το 1900, Αθήνα: Επίκεντρο, 2007
Foster, Hal, The Return of the Real, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 1996
Frampton K., Μοντέρνα Αρχιτεκτονική, Ιστορία και Κριτική, μτφρ. Θ.Ανδρουλάκης, Μ. Παγκάλου, εκ. Θεμέλιο, Αθήνα 1987.
Frascina, Francis, Harris, Jonathan (επ.), Art in Modern Culture. An Anthology of critical texts, Λονδίνο: Phaidon, 1992
Freeland, Cynthia. Μα είναι αυτό τέχνη; : Εισαγωγή στη θεωρία της τέχνης, Αθήνα: Πλέθρον, 2005.
Friedberg, Anne, The Virtual Window. From Alberti to Microsoft, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2006.
Gray, Camilla, Η ρώσικη πρωτοπορία, Αθήνα: Υποδομή, 1987
Greenberg, Clement, Τέχνη και πολιτισμός, Αθήνα: Νεφέλη, 2007
Greenberg, Reesa, Ferguson, Bruce W.,Nairne, Sandy (επ.), Thinking about exhibitions, Λονδίνο: Routledge, 1996
Guilbaut, S., How New York stole the idea of modern art: abstract expressionism, freedom and the cold war, University of Chicago Press, Chicago 1985.
Habermas, Jürgen, Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 1985.
Harrison, Charles, Wood, Paul (επ.), Art in Theory 1900-2000. An Anthology of Changing Ideas, Λονδίνο: Blackwell, 2003
Hays, K. Michael, Architecture's Desire: Reading the Late Avant-Garde, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2009
Hobsbawm E., Η εποχή των άκρων: ο σύντομος 20ος αι. 1914-1991, μτφρ. Β. Καπετανγιάννης, Θεμέλιο, Αθήνα 2004.
Hopkins, D., After Modern Art 1945-2000, Oxford History of Art, Oxford University Press, 2000.
Internationale Situationniste, Το Αισθητικό και το Πολιτικό. Ανθολογία Κειμένων από την Cobra στην Καταστασιακή Διεθνή, Αθήνα: Ελεύθερος Τύπος, 1996
Jay, Martin, Downcast Eyes: The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, Μπέρκλευ: University of California Press, 1994.
Jameson Frederic, Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού, Νεφέλη, Αθήνα 1999.
Jones, Amelia (επ.), Performing the Body/Performing the Text, Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge, 1999
Kandinsky, Wassily, Για το πνευματικό στη τέχνη, Αθήνα: Νεφέλη, 1981
Kittler, Friedrich, Optical Media, Λονδίνο: Polity, 2010
Kofman, Sarah. Το πρωτόλειο της τέχνης: Ερμηνεία της φροϋδικής αισθητικής, Αθήνα: Κανάκη, 2009
Krauss, Rosalind, Passages in Modern Sculpture, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT, 1981.
Krauss, Rosalind, The Originality of the Avant-Garde and Other Modernist Myths, Λονδίνο: MIT, 1986.
Kwon, Miwon, One Place After Another, Κέμπριτζ Mασαχουσέτης, Λονδίνο: MIT Press, 2003.
Leighton, Tanya (επ.), Art and the Moving Image. A Critical Reader, Λονδίνο, 2008.
Mitchell, W. J. T., Iconology. Image, Text, Ideology, Σικάγο και Λονδίνο: Chicago University Press, 1986.
Molderings, Herbert, Duchamp and the Aesthetics of Chance: Art as Experiment (Νέα Υόρκη: Columbia University Press, 2010)
O’ Doherty, Brian, Inside the White Cube, The Ideology of the Gallery space, Μπέρκλευ: University of California Press, 2000
Rancière, Jacques, Aesthetics and Its Discontents, Λονδίνο: Polity, 2009
Rorimer, Anne, New Art in the 60s and 70s. Redefining Reality, Λονδίνο: Thames & Hudson, 2001
Selz, Peter και Kristine Stiles, Theories and Documents of Contemporary Art, Μπέρκλευ: University of California Press, 1996.
Wallis, Brian (επ.), Art after Modernism: Rethinking Representation, Νέα Υόρκη: The New Museum of Contemporary Art, 1984, 1996